O amnestii... - Amnestia Powszechna 2020
wtorek, 29 wrzesie 2020

O amnestii...

O amnestii...

"Encyklopedia Prawo nie tylko dla prawników"
Wydawnictwo Szkolne PWN
Wydanie I, 2008.

Definicja

Amnestia – jednorazowe darowanie lub złagodzenie prawomocnie orzeczonych kar lub środków karnych za popełnione przestępstwa lub wykroczenia określonego rodzaju poprzez wydanie aktu prawnego.

Amnestia jest aktem generalnym i wymaga formy ustawowej, zaś o jej uchwaleniu decyduje władza ustawodawcza. Amnestia nie jest adresowana do konkretnych, imiennie oznaczonych osób, a tylko do osób spełniających określone generalne kryteria.

W odróżnieniu od ułaskawienia amnestia ma charakter zbiorowy, co wynika z istoty aktu prawnego jako aktu generalnego i abstrakcyjnego. Amnestia zazwyczaj wiąże się z abolicją y tym zastrzeżeniem, że amnestia dotyczy kary orzeczonej a abolicja stanowi przeszkodę do jej orzeczenia wobec sprawcy.

Powody stosowania amnestii

Amnestię najczęściej ogłasza się z powodu przepełnienia, aresztów śledczych oraz więzień na skutek dużej reprysyjności polityki kryminalistycznej państwa, a także choć w mniejszym zakresie wskutek wzrostu przestępczości. Akty amnestyjne mogą być również wydawane z okazji obchodów świąt państwowych lub innych ważnych wydarzeń. W państwach niedemokratycznych amnestią czasami obejmuje się przeciwników politycznych, co ma być gestem dobrej woli skierowanym do opozycji lub działaniem mającym na celu przypodobanie się społeczności międzynarodowej.

Zakres amnestii

Na mocy amnestii:

1) może być darowana kara w całości, łącznie z wymazaniem skazania z rejestru skazanych (postępowanie karne podlega umorzeniu);

2) może nastąpić złagodzenie kary, np. przez zastosowanie kary rodzajowo łagodniejszej lub też zmniejszenie wysokości kary tego samego rodzaju – oznacza to, iż w pierwszym przypadku amnestia stanowić będzie ujemną przesłankę postępowania wykonawczego, w drugim zaś nie będzie stanowiła warunku dopuszczalności procesu karnego. Może również nastąpić warunkowe zawieszenie wykonania orzeczonej kary.

W polskim prawie karnym można zastosować amnestię:

1. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że w przypadku przestępstwa (także skarbowego) umyślnego kara pozbawienia wolności nie przekroczyłaby lat 2, a przestępstwa nieumyślnego lat 3; wówczas postępowanie karne umarza się. Jednakże w sytuacji, gdy sprawca w okresie 2 lat od zastosowania amnestii popełni podobne umyślne przestępstwo, za które zostanie orzeczona kara pozbawienie wolności, orzeczenie wydane w przedmiocie amnestii uchyla się, a postępowanie karne podejmuje się na nowo.

2. W przypadku ponownie orzeczonej kary pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne (do lat 2) oraz za przestępstwo nieumyślne (do lat 3) na mocy amnestii warunkowo zawiesza się wykonanie kary.

3. Prawomocnie orzeczone kary ograniczenia wolności albo grzywny, nie wykonane w całości lub w części, daruje się. Podobno daruje się nie wykonaną w całości lub w części karę dodatkową konfiskaty mienia.

4. W sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe, w których wymierzono karę surowszą niż ta, o której mowa powyżej, karę taką łagodzi się lub zamienia na karę w mniejszym wymiarze. (zobacz: art. 1-6 ustawy o amnestii – Dz. U. z 1989 r., Nr 64, poz. 390)

Istota warunkowego zawieszenia wykonania kary

Istotę warunkowego zawieszenia wykonania kary w drodze zastosowania amnestii jest poddanie sprawcy próbie. Zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 ustawy o amnestii, zawieszenie wykonania kary następuje na okres próbny równy wysokości kary wymierzonej lub pozostałej do odbycia, jednakże nie krótszy niż 1 rok. Okres ten trwa od chwili uprawomocnienia się orzeczenia o warunkowym zawieszeniu wykonania kary.

Sąd, zawieszając wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej za przestępstwo przeciwko mieniu w przypadku, gdy szkoda nie została naprawiona, zobowiąże sprawcę do jej naprawienia w całości lub części. Jeżeli skazany będzie uchylał się od wykonania obowiązku naprawienia szkody, wówczas sąd zarządzi wykonanie kary pozbawienia wolności. W odniesieniu do prawomocnie orzeczonej kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonywania oznaczony okres próby skraca się o połowę, natomiast daruje się orzeczoną na podstawie art. 71 § 1 k.k. grzywnę nie wykonaną w całości lub części. Darowaniu podlegają także prawomocnie orzeczone kary ograniczenia wolności albo grzywny nie wykonane w całości lub w części. Jeżeli sprawca w okresie 1 roku od momentu darowania kary popełni przestępstwo umyślne, wówczas orzeczenie o zastosowaniu amnestii może ulec uchyleniu.

Co do zasady amnestii nie stosuje się:

1. Do sprawców skazanych w warunkach określonych w art. 64 § 2 k.k. czyli tzw. recydywy specjalnej wielokrotnej (multirecydywy). (zobacz: art. 64 k.k. - Dz. U. z 1997 r., Nr 88, poz. 553 ze zm.)

2. Do przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu (art. 148 § 1 k.k.), przestępstw przeciwko bezpieczeństwu i komunikacji (art. 177 i 178 k.k.), jeżeli następstwem czynu jest śmierć człowieka. (zobacz: art. 177 i 178 k.k. - Dz. U. z 1997 r., Nr 88, poz. 553 ze zm.)

3. Do przestępstw przeciwko wolności (art. 197 § 3 k.k.), przestępstw przeciwko rodzinie i opiece (art. 207 k.k.), przestępstw przeciwko mieniu (art. 280 k.k.). (zobacz: art. 207 k.k. - Dz. U. z 1997 r., Nr 88, poz. 553 ze zm.)

4. Do zbrodni określonych w art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się na ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego oraz do innych zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości. (zobacz: art. 1 dekretu o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy - Dz. U. z 1946 r., Nr 69, poz. 377)

5. Do sprawców zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości lub zbrodni komunistycznych nie stosuje się wydanych przed dniem 7 grudnia 1989 r. przepisów ustaw i dekretów, które przewidują amnestię lub abolicję. Nie dotyczy to jednak przepisów ustawy o amnestii z dnia 7 grudnia 1989 r. (zobacz: art. 4 ust. 3 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r., Nr 63, poz. 424 ze zm.).

Amnestia w przypadku zbiegu przestępstw

W przypadku zbiegu przestępstw stosuje się amnestię do każdego ze zbiegających się przestępstw, natomiast w sytuacji zbiegu przestępstw podlegających ustawie o amnestii z innym przestępstwem stosuje się amnestie tylko do przestępstwa podlegającego tej ostatniej sprawie.

Po zastosowaniu amnestii w miarę potrzeby orzeka się karę łączną. Art. 10 ust. 1 ustawy o amnestii stanowi, iż przebacza się i puszcza w niepamięć wykroczenia i wykroczenia skarbowe, a kary nie wykonane daruje się.

Postępowanie w przedmiocie amnestii

Amnestię stosuje sąd właściwy do rozpoznania konkretnej sprawy. Wobec osób odbywających karę pozbawienia wolności lub karę aresztu wojskowego, jeżeli nie zachodzi potrzeba orzeczenia kary łącznej, amnestię stosuje sąd okręgowy właściwy dla miejsca, w którym skazany odbywa karę, a w zakresie właściwości sądów wojskowych – sąd wojskowy. Na posiedzeniu orzeka jeden sędzia.

W postępowaniu przygotowawczym o amnestii orzeka sąd na wniosek prokuratora. Decyzja ta przybiera formę postanowienia, natomiast w toku przewodu sądowego na rozprawie o zastosowaniu amnestii sąd orzeka wyrokiem.

Na postanowienie w przedmiocie amnestii przysługuje zażalenie na zasadach ogólnych. Zażalenie rozpoznaje sąd okręgowy w składzie trzech sędziów. W przypadku umorzenia postępowania z powodu amnestii wnosi się sprzeciw w tym samym terminie, co zażalenie. Wniesienie tego środka zaskarżenia powoduje, że zaskarżone nim orzeczenie traci z mocy ustawy (ex lege) moc prawną, a sprawa toczy się w dalszym ciągu przed tym sądem, który poprzednio wydał zaskarżoną decyzję. (zobacz: art. 11-14 ustawy o amnestii - Dz. U. z 1989 r., Nr 64, poz. 390)

Anna Kłowiewicz-Giera
Aktualizacja: Krzysztof Bąk